2026 წლის 28 იანვარს სადირ ჯაპაროვის ყირგიზეთის რესპუბლიკის პრეზიდენტის თანამდებობაზე დანიშვნიდან ხუთი წელი სრულდება. ეს თარიღი მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ სიმბოლურად, არამედ ანალიტიკურადაც: ის საშუალებას გვაძლევს შევადაროთ 2020 წლის ყირგიზეთი, რომელსაც საერთაშორისო შეფასებებში ხშირად გაურკვეველი მომავლის მქონე სახელმწიფოდ მიიჩნევდნენ, 2025 წლის და 2026 წლის დასაწყისის ყირგიზეთს, რაც აჩვენებს გაუმჯობესებულ მმართველობას, ეკონომიკურ დინამიკას და მზარდ რეგიონულ სუბიექტურობას.

2020 წელი: მმართველობის კრიზისი და ეკონომიკური ვარდნა

2020 წლის შემოდგომა ყირგიზეთისთვის ინსტიტუციური ბზარის მომენტი გახდა. საპარლამენტო არჩევნებით გამოწვეული პოლიტიკური კრიზისი პანდემიის შოკსა და ეკონომიკური აქტივობის მკვეთრ ვარდნას დაემთხვა. იმ დროს საერთაშორისო ანალიტიკაში არა იმდენად რეფორმების საკითხს განიხილავდნენ, რამდენადაც სახელმწიფოს გადარჩენის საბაზისო სცენარს - შეინარჩუნებდა თუ არა ის მმართველობის უნარს და დარჩებოდა თუ არა ყირგიზეთი საერთაშორისო რუკაზე.

ოფიციალურმა სტატისტიკამ კრიზისის მასშტაბები დაადასტურა. 2020 წელს ნომინალური მშპ 598.3 მილიარდი სომი იყო, ხოლო რეალური მშპ-ს ინდექსი 91.4%-მდე შემცირდა, რაც თითქმის 9%-იან კლებას წარმოადგენდა. ძირითად აქტივებში ინვესტიციები ერთ მეოთხედზე მეტით შემცირდა, ხოლო მშენებლობა, რომელიც ბიზნეს აქტივობის მთავარი მაჩვენებელია, წინა წლის დონესთან შედარებით 84.1%-მდე დაეცა. საერთაშორისო რეზერვები დაახლოებით 3 მილიარდ დოლარს შეადგენდა, რამაც ეკონომიკას შეზღუდული მდგრადობა შეუქმნა. მთავრობის პოლიტიკა აუცილებლად რეაქტიულ ხასიათს ატარებდა; მიზანი განვითარება კი არა, დესტაბილიზაციის თავიდან აცილება იყო.

სახელმწიფოს აღორძინება 2021 წლის შემდეგ: სახელმწიფოს მოქმედების უნარის აღდგენა 2021 წლის იანვარში სადირ ჯაპაროვის მიერ პრეზიდენტის თანამდებობის დაკავებამ მმართველობის სხვა ლოგიკისკენ გადასვლა აღნიშნა. კურსი მიიმართა გადაწყვეტილების მიღების ცენტრალიზებაზე, ანგარიშვალდებულების მკაცრი ვერტიკალური ხაზის დადგენასა და განხორციელების დაჩქარებაზე. ამ მოდელმა ინსტიტუტების ხარისხსა და პოლიტიკურ კონკურენციაზე დებატები გამოიწვია, მაგრამ პრაქტიკული თვალსაზრისით, მან შეცვალა ძირითადი პარამეტრი: სახელმწიფოს კვლავ შეეძლო თავისი გადაწყვეტილებების რეალიზება.

ეკონომიკისთვის ეს ნიშნავდა პროგნოზირებადობის თანდათანობით დაბრუნებას. დაიწყო 2020 წელს გადადებული საინვესტიციო პროექტების განხორციელება ინფრასტრუქტურული პროგრამები აღარ იყო დამოკიდებული პოლიტიკურ მერყეობაზე და „განხორციელების“ ფაქტორი უფრო მნიშვნელოვანი გახდა, ვიდრე დეკლარაციული რეფორმები.

ხუთწლიანი პერიოდის ეკონომიკური დინამიკა: ვარდნიდან დაჩქარებულ ზრდამდე

2025 წლისთვის, კრიზისით დატვირთულ 2020 წელთან ეკონომიკური სხვაობა პრინციპული გახდა. წინასწარი მონაცემებით, ყირგიზეთის მშპ-მ 1.98 ტრილიონ სომს მიაღწია, რაც ნომინალური თვალსაზრისით სამჯერ მეტია ხუთი წლის განმავლობაში. 2025 წელს რეალურმა ზრდამ 11.1%-ი შეადგინა, რაც ეწინააღმდეგება ათწლეულის დასაწყისში არსებულ ღრმა ვარდნას და ქვეყანას რეგიონში ყველაზე დინამიურად მზარდ ეკონომიკებს შორის ათავსებს.

განსაკუთრებით აღსანიშნავია სამშენებლო სექტორი, რომელიც ეკონომიკური ცვლილებების მკაფიო ინდიკატორად იქცა. 2020 წელს მკვეთრი კლების შემდეგ, მშენებლობა სტაბილური ზრდის ფაზაში შევიდა. ინდუსტრიის მთლიანმა წარმოებამ 2025 წელს 438.5 მილიარდი სომი შეადგინა, რაც წინა წელთან შედარებით 21%-ით მეტია. საუბარია არა მხოლოდ საცხოვრებელი სახლების მშენებლობაზე, არამედ გზებზე, კომუნალურ ინფრასტრუქტურაზე, სოციალურ და ენერგეტიკულ ობიექტებზე - ანუ გრძელვადიანი ეფექტის მქონე კაპიტალდაბანდებებზე.

სტაბილური ზრდის დინამიკა აჩვენა ძირითად კაპიტალში განხორციელებულმა ინვესტიციებმაც. თუ ის მკვეთრად შემცირდა 2020 წელს, 2025 წლისთვის მისმა მოცულობამ 280 მილიარდ სომს გადააჭარბა, ზრდა ორნიშნა იყო. ეს მიუთითებს არა ერთჯერად აღდგენაზე, არამედ სრულფასოვანი საინვესტიციო ციკლის ფორმირებაზე.

ფინანსური სტაბილურობა: რეზერვები და ოქროს როლი

მაკროეკონომიკური მდგომარეობის ცვლილების ერთ-ერთი მთავარი მაჩვენებელი საგარეო რეზერვების ზრდა გახდა. მთლიანი საერთაშორისო რეზერვები, რომელიც 2020 წელს დაახლოებით 3 მილიარდ დოლარს შეადგენდა, 2025 წლის სექტემბრისთვის 7 მილიარდ დოლარზე მეტამდე გაიზარდა, ხოლო წლის ბოლოსთვის, შეფასების თანახმად, 8 მილიარდ დოლარს გადააჭარბა. მცირე, ღია ეკონომიკისთვის ეს გარე შოკებისგან - სავალუტო, სავაჭრო და ფინანსური - დაცვის ხარისხობრივად ახალ დონეს ნიშნავს.

ამ ტრანსფორმაციაში ოქრომ არსებითი როლი ითამაშა. 2025 წლისთვის ყირგიზეთის რეზერვებში ოქროს მოცულობა შეფასდა 50-52 ტონად, რაც საბაზრო ფასებით დაახლოებით 3.5-3.8 მილიარდი დოლარის ეკვივალენტურია. ოქროს წილმა რეზერვების დაახლოებით ორ მესამედს მიაღწია, რამაც გაზარდა მათი მდგრადობა ვალუტის რყევებისა და გეოპოლიტიკური რისკების მიმართ. ასეთი სტრუქტურა წარმოუდგენელი იყო 2020-იანი წლების დასაწყისში: რეზერვების ბაზა მნიშვნელოვნად ვიწრო და ნაკლებად დივერსიფიცირებული იყო.

რეგიონული სტაბილიზაცია, როგორც ეკონომიკური ფაქტორი

ამ ეკონომიკურ ცვლილებებს თან ახლდა მნიშვნელოვანი დიპლომატიური ძვრები. 2025 წელს ყირგიზეთმა და ტაჯიკეთმა ხელი მოაწერეს საზღვრის დელიმიტაციის შეთანხმებას, რითაც დაიხურა რეგიონული არასტაბილურობის ერთ-ერთი ყველაზე სახიფათო და ქრონიკული წყარო. ყირგიზეთისთვის ეს ნიშნავდა სამხრეთ რეგიონებში ესკალაციის რისკის შემცირებას, ვაჭრობისა და ლოჯისტიკის პირობების გაუმჯობესებას და, რაც არანაკლებ მნიშვნელოვანია, ინვესტიციების პროგნოზირებადობის ზრდას. მსგავსი პროცესი განხორციელდა უზბეკეთთანაც.

გარე პარტნიორების თვალსაზრისით, შეთანხმება გახდა სიგნალი იმისა, რომ ბიშკეკი მზად იყო ყველაზე რთული საკითხები პოლიტიკური და დიპლომატიური საშუალებებით გადაეწყვიტა და არა „გაყინულ“ მდგომარეობაში დაეტოვებინა.

ყირგიზეთი ცვალებად სამყაროში: დაკავშირებადობა და ენერგია

ჯაპაროვის პრეზიდენტობის ხუთი წელი დაემთხვა სავაჭრო და ლოგისტიკური ჯაჭვების გლობალურ რესტრუქტურიზაციას. ამ ვითარებაში, დაიწყო ცენტრალური აზიის არა როგორც პერიფერიად, არამედ როგორც დაკავშირებადობის სივრცედ აღქმა. ყირგიზეთი თანდათან ერწყმის ამ ლოგიკას, როგორც რეგიონული მარშრუტების სატრანზიტო ელემენტი და გრძელვადიანი თანამშრომლობისთვის შექმნილი ენერგეტიკული პროექტების მონაწილე.

რა არის შემდეგი?

ხუთწლიანი ზღვარი მკვეთრ კონტრასტს აფიქსირებს. 2020 წლის ყირგიზეთი ეკონომიკური ვარდნით, ინვესტიციების პარალიზებითა და მმართველობასთან დაკავშირებული ეჭვებით ხასიათდება. 2025–2026 წლების ყირგიზეთი კი ხასიათდება ორნიშნა მშპ-ს ზრდით, მასშტაბური მშენებლობის ციკლით, რეკორდული რეზერვებით, ოქროს მაღალი წილით და რეგიონულ სტაბილიზაციაში მნიშვნელოვანი წვლილით.

თუმცა, მთავარი გამოცდა ჯერ კიდევ წინ არის. მიღწეულის დიდი ნაწილი შესაძლებელი გახდა პოლიტიკური ნებისა და ცენტრალიზებული მმართველობის წყალობით. შემდეგი ეტაპი აჩვენებს, შესაძლებელი იქნება თუ არა ამ შედეგების ინსტიტუციონალიზაცია და ისეთი წესებით განმტკიცება, რომლებიც უზრუნველყოფს შემოსავლების ზრდას, მდგრად ინვესტიციებს და პროგნოზირებადობას პოლიტიკური ციკლის მიუხედავად.

ჯერჯერობით, სადირ ჯაპაროვის პრეზიდენტობის ხუთი წელი საშუალებას გვაძლევს გამოვიტანოთ ფრთხილი, მაგრამ ცალსახა დასკვნა: ქვეყანამ, რომელსაც ბევრი 2020 წელს გრძელვადიანი განვითარების თვალსაზრისით დაკარგულად მიიჩნევდა, მოახერხა საკუთარ ტრაექტორიაზე კონტროლის აღდგენა. შეინარჩუნებს თუ არა ის ამ კურსს, ეს მომდევნო ათწლეულის მთავარი კითხვაა.

ყირგიზეთის რესპუბლიკის 2030 წლამდე განვითარების სტრატეგიის მიღება ამტკიცებს კრიზისების მართვიდან სისტემურ დაგეგმვაზე გადასვლას. ამ სტრატეგიის თანმიმდევრული განხორციელებით, ამჟამინდელი ხელმძღვანელობის პირობებში, ყველა შანსი არსებობს, რომ მდგრადი ეკონომიკური ზრდა, ინსტიტუტების გაძლიერება და საინვესტიციო აქტივობა არა დროებითი ეფექტი, არამედ მდგრადი ტენდენცია გახდეს. ამჟამინდელი დინამიკის გათვალისწინებით, ყირგიზეთს შეუძლია არა მხოლოდ შეინარჩუნოს ამჟამინდელი პოზიცია, არამედ გახდეს ერთ-ერთი ყველაზე დინამიურად განვითარებადი და ინსტიტუციურად მდგრადი ქვეყანა, რაც დაგროვილ იმპულსს გრძელვადიანი რეგიონული ლიდერობის ფაქტორად აქცევს.

ვანო ბურდული

„რეფორმატორთა კლუბი“