თსუ-სა და სტუ-ის გაერთიანებისა და უმაღლესი განათლების რეფორმის აქტუალურ საკითხებზე „ინტერპრესნიუსი“ თსუ-ს ასისტენტ-პროფესორს, თსუ-ის წარმომადგენლობითი საბჭოს (სენატის) წევრს, ნათია ფიფიას ესაუბრა.

- ქალბატონო ნათია, მას შემდეგ რაც ხელისუფლებამ თსუ-სა და სტუ-ს გაერთიანების შესახებ განაცხადა, მწვავე კამათს ვადევნებთ თვალს არა მარტო მედიაში, არამედ საზოგადოების სხვადასხვა ჯგუფებსა და წრეებში და სოციალური ქსელების ქართულ სეგმენტში.

რადგან ბევრჯერ ითქვა, რომ ორივე უნივერსიტეტების რექტორებმა ამის შესახებ ტელევიზიით შეიტყვეს, საუბარი დავიწყოთ იმით, აკადემიურ წრეებში საერთოდ იყო თუ არა საუბარი ქვეყნის უდიდესი საგანმანათლებლო კერების გაერთიანებაზე.

თსუ-ისა და სტუ-ის გაერთიანების საკითხი - იყო თუ არა მოსალოდნელი და არის თუ არა ეს შესაბამისობაში იმ კურსთან რაც მთავრობამ დაისახა გასული წლის ოქტობერში, ანუ ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნებამდე?

- გასულ წელს, როდესაც მთავრობამ არჩევნებამდე ორი კვირით ადრე დააანონსა განათლების სისტემის რეფორმა და უმაღლესი განათლების რეფორმის ერთერთ მთავარ მიდგომად გამოაცხადა „ერთი ქალაქი ერთი ფაკულტეტის“ პრინციპით ხელმძღვანელობა, ბუნებრივია, რადიკალური ცვლილებების მოლოდინში უნდა ყოფილიყო საზოგადოება.

თავისთავად ეს ნიშნავდა იმას, რომ სახელმწიფო უნივერსიტეტების ნაწილს აღარ ექნებოდა იმ პროგრამების განხორციელების საშუალება, რომელთაც ახლა ახორციელებენ. რადგან თსუ-ის და სტუ-ის გაერთიანება გამოცხადდა, ამ საკითხს ამ ორი უნივერსიტეტის მაგალითზე ავხსნი.

2025 წელს სტუ-ს გამოცხადებული ჰქონდა სტუდენტების მიღება 74 ძირითად საბაკალავრო პროგრამაზე, აქედან 62 ქართულენოვანი საბაკალავრო პროგრამა იყო, ამ 62 პროგრამიდან დაახლოებით 40 ანუ ორი მესამედი ტექნიკური უნივერსიტეტისთვის უნიკალური პროგრამა იყო ან თბილისის ან საერთოდაც მთელი საქართველოს მასშტაბით.

რაც შეეხება დანარჩენს, 14 პროგრამა საერთო ჰქონდა თსუ-სთან, 3 აგრარულ უნივერსიტეტთან, 2 სამხატვროსთან და 1 სამედიცინოსთან. „ერთი ქალაქი ერთი ფაკულტეტის“ პრინციპი ნიშნავდა, რომ სტუ-ს, ვთქვათ, თსუ-სთან საერთო 14 პროგრამიდან ნაწილი ან საერთოდ ყველა უნდა დაეთმო. სიმართლე გითხრათ, ეს ისეთი პროგრამებია, რომელიც ტექნიკურ უნივერსიტეტს თსუ-ზე ადრე ნამდვილად არ ჰქონია და შესაბამისად, უფრო დიდი ალბათობით სწორედ მათ მოუწევდათ თოთხმეტივე პროგრამის დათმობა თსუ-ის ან ილიაუნის სასარგებლოდ, რადგან ამ პროგრამებიდან ნაწილს ილიაუნიც ახორციელებს. მცირე ნაწილი მათ სხვა უნივერსიტეტების სასარგებლოდ უნდა დაეთმოთ.

როგორც ჩანს, გარკვეული უნივერსიტეტები და ალბათ თსუ და სტუ კონკრეტული პროგრამების საკითხზე ვერ შეთანხმდნენ და მთავრობამ ამ და სხვა მიზეზების გათვალისწინებით გაერთიანება გადაწყვიტა

გასაგებია, რომ თავის დროზე, 90-იანი წლებში ტექნიკურმა უნივერსიტეტმა ამ პროგრამების განხორციელება ფინანსური სიდუხჭირის გამო დაიწყო, მაგრამ დღეს ამის საჭიროება არ არსებობს, ფაქტია, ქვეყანაში მიმდინარე მშენებლობების ტემპის გათვალისწინებით დღეს ტექნიკური განათლების მქონე ადამიანი უფრო არის საჭირო და ტექნიკური უნივერსიტეტიც ბოლო წლებში საკუთარი გადაწყვეტილებით უნდა დაბრუნებოდა თავის ძირითად პროფილს, მაგრამ ასე არ მოხდა.

რეფორმის დაანონსების შემდეგ ბოლო პერიოდში გაიმართა შეხვედრები სახელმწიფო უნივერსიტეტების რექტორებსა და რიგ შემთხვევებში, სხვადასხვა ფაკულტეტების დეკანებს შორის. ბუნებრივია, ვიფიქროთ, რომ ეს შეხვედრები ეხებოდა სწორედ ამ პროგრამების გადანაწილების საკითხს - რომელ უნივერსიტეტს რომელი პროგრამა უნდა განეხორციელებინა სამომავლოდ და ვის რა უნდა დაეთმო.

როგორც ჩანს, გარკვეული უნივერსიტეტები და ალბათ თსუ და სტუ კონკრეტული პროგრამების საკითხზე ვერ შეთანხმდნენ და მთავრობამ ამ და სხვა მიზეზების გათვალისწინებით გაერთიანება გადაწყვიტა.

- მსოფლიოში არაერთი უნივერსიტეტი არსებობს, რომელთაც თავისი საკმაოდ საინტერესო ისტორია და წარსული აქვთ.

მსოფლიო საგანათმლებლო სისტემაში არსებობს თუ არა საინტერესო ისტორიის უნივერსიტეტების გაერთიანების პრაქტიკა. თუ არსებობს, რა შედეგი მოუტანა ასეთმა გაერთიანებამ უნივერსიტეტებს? ანალოგიის შესაბამისად რა შედეგის მომტანი შეიძლება აღმოჩნდეს ჩვენს შემთხვევაში გაერთიანება თსუ-სა და სტუ-სათვის?

- მსოფლიო საგანმანათლებლო სისტემაში ნამდვილად არსებობს უნივერსიტეტების გაერთიანების მსგავსი პრაქტიკა, თანაც ბევრი. მსგავსი განხორციელებულა როგორც ავტორიტარულ, ასევე დემოკრატიულ ქვეყნებში. თუმცა, დემოკრატიულ ქვეყნებშიც კი უნივერსიტეტების ავტონომიაში უხეში ჩარევის კრიტიკა მოჰყოლია.

ფინეთში როდესაც მსგავსი პროცესი განხორციელდა და რამდენიმე უნივერსიტეტი გაერთიანდა, პროცესები საკმაოდ რბილად განვითარდა და ეს გაერთიანება სწორედ იმ მიზნით გააკეთეს, რომ მათი უნივერსიტეტის საერთო ცნობადობა და რეიტინგი გაუმჯობესებულიყო, რაც მოხდა კიდეც.

თუმცა, საფრანგეთში იგივე პროცესი ზემოდან ქვემოთ წარიმართა და მთავრობისგან საკმაოდ იმპერატიულად, რასაკვირველია, ამას პროტესტებიც მოყვა. თსუ-სა და სტუ-ს გაერთიანებას, თუ ეს მხოლოდ ტექნიკური გაერთიანება არ იქნება და როგორც სხვა ქვეყნებში, აქაც მოყვება უნივერსიტეტების ინფრასტრუქტურის გადახალისება და ტექნიკის ინტენსიური გამოყენება სწავლა-სწავლების პროცესში, ამას ერთბაშად შეიძლება მოყვეს უნივერსიტეტის საკმაოდ სწრაფი დაწინაურება მსოფლიო რეიტინგებში.

მსოფლიო საგანმანათლებლო სისტემაში ნამდვილად არსებობს უნივერსიტეტების გაერთიანების მსგავსი პრაქტიკა, თანაც ბევრი. მსგავსი განხორციელებულა როგორც ავტორიტარულ, ასევე დემოკრატიულ ქვეყნებში. თუმცა, დემოკრატიულ ქვეყნებშიც კი უნივერსიტეტების ავტონომიაში უხეში ჩარევის კრიტიკა მოჰყოლია

მე რაც მინახავს, მსოფლიო საუნივერსიტეტო რეიტინგებში აქამდე ძირითადად თსუ და ილიაუნი იყვნენ წარმოდგენილი, ზოგჯერ სტუც, თუმცა, ბუნებრივია, თავისი პროფილიდან გამომდინარე სტუ-ს ჰქონდა შანსი, უკეთესადაც ყოფილიყო წარმოჩენილი, მეტსაც გეტყვით, ტექნიკურ დარგებში ციტირებების მაჩვენებელი ერთ მეცნიერზე ზოგადად ბევრად უფრო მაღალია, ვიდრე ჰუმანიტარულ დარგებში, შესაბამისად, ტექნიკურ უნივერსიტეტს ლოგიკურად, ციტირებების მაჩვენებლები თსუზე და ილიაუნიზე მაღალი უნდა ჰქონოდა აქამდე, მაგრამ ეს ასე არ იყო, რაც უკვე სიმპტომატურია - ეს ნიშნავს, რომ თსუ და ილიაუნი სჯობნიდა სტუ-ს, როდესაც წესით პირიქით უნდა ყოფილიყო.

თსუ-ს და ილიაუნის მეტი გამოცდილება აქვთ რეიტინგების და საერთოდაც, სწავლისა და კვლევის ხარისხის გაუმჯობესებაზე, შესაბამისად, თსუ-სთან გაერთიანებამ სტუ-ს ამ მიმართულებით დადებითი შედეგი უნდა მოუტანოს. თუმცა, აქვე აღვნიშნავ, უნივერსიტეტების მხოლოდ ტექნიკური გაერთიანება ამას არაფერს უშველის - თვისობრივად უნდა შეიცვალოს ბევრი რამე ამ უნივერსიტეტებში, გნებავთ, ამ ახალ გაერთიანებულ უნივერსიტეტში.

აკადემიური პერსონალის ნაწილს იგივე ტექნიკურ უნივერსიტეტში ტექნოლოგიის უახლესი მიღწევების სრულად ეფექტურად გამოყენება და სასწავლო სივრცეში ინტეგრირება უჭირს, ნაწილობრივ ეს თსუ-ზეც ითქმის.

საერთოდაც, მსოფლიოს საუკეთესო უნივერსიტეტებში უამრავი სხვადასხვა ტექნიკური შესაძლებლობა არსებობს სწავლა-სწავლების ეფექტურად წარმართვისთვის, რომელიც საქართველოს უნივერსიტეტებში ან არ გვაქვს ან გვაქვს და არ ვიყენებთ, რადგან აკადემიური პერსონალის კვალიფიკაციის ამაღლებაზე არავინ არ ზრუნავს, რათა მათ შეძლონ ამ ტექნოლოგიების ათვისება.

ცალკე საკითხია ის, რომ ორივე უნივერსიტეტში, განსაკუთრებით სტუ–ში შეიძლება აკადემიურ თანამდებობებზე იყვნენ არჩეული პირები, რომელთაც ბოლო 5 ან სულაც ბოლო 20 წლის განმავლობაში სამეცნიერო პროდუქტი არ შეუქმნიათ, წარმოგიდგენიათ, დისერტაციის დაცვის შემდეგ სტატია არ დაუწერიათ და დღეს სამეცნიერო კვლევას და ახალი ცოდნის შექმნას ასწავლიან სტუდენტებს.

სწორედ აქ ჩანს სამეცნიერო კვლევებსა და სწავლების პროცესს შორის არსებული დიდი დაცილება. დარგში დღესდღეობით არსებული ცოდნის გადაცემით შემოფარგვლა დასაშვებია ხდებოდეს მხოლოდ სასკოლო და არა საუნივერსიტეტო სივრცეში.

პროფესორმა, რომელსაც 20 წელი არავითარი კვლევა არ უწარმოებია და აკადემიური თანამდებობა აქვს მხოლოდ იმიტომ, რომ 30 წლის წინ დისერტაცია დაიცვა და 20 წლის წინ პირველად გავიდა არჩევნებში აკადემიურ თანამდებობაზე, ხოლო შემდეგ ამ თანამდებობის დაკავება „გაინაღდა“ მომდევნო წლების განმავლობაში სხვადასხვა მეთოდებით, სტუდენტებს არ უნდა ასწავლოს კვლევა და ცოდნის ავტონომიურად მიღების უნარი

საუნივერსიტეტო სივრცეში დარგში არსებული ცოდნის გადაცემასთან ერთად ცოდნის ავტონომიურობის და კვლევის უნარების გამომუშავება ხდება, რაც ნიშნავს იმას, რომ პროფესორმა უნდა ასწავლოს სტუდენტებს, როგორ დაგეგმონ კვლევა, როგორ განახორციელონ იგი და შემდეგ როგორ წარადგინონ - როგორც წერილობით, ისე ზეპირი სახით.

პროფესორმა, რომელსაც 20 წელი არავითარი კვლევა არ უწარმოებია და აკადემიური თანამდებობა აქვს მხოლოდ იმიტომ, რომ 30 წლის წინ დისერტაცია დაიცვა და 20 წლის წინ პირველად გავიდა არჩევნებში აკადემიურ თანამდებობაზე, ხოლო შემდეგ ამ თანამდებობის დაკავება „გაინაღდა“ მომდევნო წლების განმავლობაში სხვადასხვა მეთოდებით, სტუდენტებს არ უნდა ასწავლოს კვლევა და ცოდნის ავტონომიურად მიღების უნარი.

- თსუ-სა და სტუ-ს გაერთიანების სავარაუდო მიზნებსა და მიზეზებზე სხვადასხვა წრეებში ურთიერთგამომრიცხავი მოსაზრებები გამოითქვა.

ამ თემაზე ხელისუფლების განმარტებები არც არგუმენტირებულა, არც ლოგიკურად და არც დამაჯერებლად არ გამოიყურება.

სავარაუდოდ, რატომ მიიღო მთავრობამ თსუ-სა და სტუ-ს გაერთიანების შესახებ ასეთი რადიკალური გადაწყვეტილება?

იმის გათვალისწინებით რომ ორივე უნივერსიტეტს სახელმწიფო უნივერსიტეტის სტატუსი აქვს, ცხადია, ხელისუფლებას მათზე ზემოქმედების ბერკეტები მრავლად გააჩნია მიუხედავად იმისა, რომ კანონმდებლობით ჩვენთან უნივივერტიტეტები „ავტონომიურები“ არიან, მაგრამ როგორც ჩანს, მხოლოდ ქაღალდზე, ამ უნივერსიტეტების გაერთიანების შესახებ მთავრობის გადაწყვეტილება არსებული ვითარებიდან გამომდინარე რამდენად სავალდებულოა?

- როდესაც რეფორმა დაანონსდა, შემდეგ ბუნებრივია დაიწყებოდა საუბარი იმაზე, თუ რომელ უნივერსიტეტს რომელი პროგრამა უნდა განეხორციებინა სამომავლოდ. როგორც აღვნიშნეთ, ამ მიმართულებით და ამის დასადგენად იმართებოდა შეხვედრები. ეს ყველაფერი გაშუქებული იყო, თუმცა, კონკრეტული დეტალები, რაზეც იყო საუბარი ამ შეხვედრების დროს, არ გახმაურებულა.

როგორც ჩანს, უნივერსიტეტებს შორის დიდად ვერ მოხერხდა შეთანხმება, თუ რომელი ფაკულტეტი იყო მათთვის ტრადიციული და რომელი სხვა უნივერსიტეტისთვის. გარდა ამისა, არსებობდა ალბათ სხვა მიზეზებიც - მთავრობამ მიიჩნია, რომ სტუ-ის თსუ-სთან მიერთებას ნაკლები პროტესტი მოყვებოდა, ვიდრე ვთქვათ, ილიაუნის მიერთებას. თსუ-სგან და ილიაუნისგან განსხვავებით, სტუ იმდენად გამოუცდელია პროტესტების ორგანიზებასა და წარმართვაში, გარდა ამისა, იმდენად მთავრობის მომხრეა, რომ როგორც ჩანს, მთავრობამ მიიჩნია, რომ მათი რომელიმე უნივერსიტეტთან მიერთება უმტკივნეულო იქნებოდა.

როგორც ჩანს, უნივერსიტეტებს შორის დიდად ვერ მოხერხდა შეთანხმება, თუ რომელი ფაკულტეტი იყო მათთვის ტრადიციული და რომელი სხვა უნივერსიტეტისთვის. გარდა ამისა, არსებობდა ალბათ სხვა მიზეზებიც - მთავრობამ მიიჩნია, რომ სტუ-ის თსუ-სთან მიერთებას ნაკლები პროტესტი მოყვებოდა, ვიდრე ვთქვათ, ილიაუნის მიერთებას. თსუ-სგან და ილიაუნისგან განსხვავებით, სტუ იმდენად გამოუცდელია პროტესტების ორგანიზებასა და წარმართვაში, გარდა ამისა, იმდენად მთავრობის მომხრეა, რომ როგორც ჩანს, მთავრობამ მიიჩნია, რომ მათი რომელიმე უნივერსიტეტთან მიერთება უმტკივნეულო იქნებოდა

მათი პროტესტის ფორმაც ძალიან ოდიოზურია - ბიძინა ივანიშვილისადმი მიმართვას ხელს აწერენ ასე: „თქვენი მხარდამჭერები“. გამომდინარე იქიდან, რომ პრემიერი ერთგული რჩება თავისი კურსისა „ერთი ქალაქი, ერთი ფაკულტეტის“, წარმოუდგენელი გულუბრყვილობა იქნებოდა, გვეფიქრა, რომ გარკვეული უნივერსიტეტების გაუქმება ან უნივერსიტეტებისთვის გარკვეული ფაკულტეტების გაუქმება მაინც არ მოყვებოდა ამას, საკითხავი რჩებოდა მხოლოდ ის თუ ვის რა ბედი ეწეოდა.

აუცილებლობას რაც შეეხება, რასაკვირველია, აუცილებელი არ არის, თუმცა, სიმპტომატური ფაქტია ისიც, რომ რიგ ქვეყნებში მართლაც ბევრად მცირე რაოდენობის უნივერსიტეტებია, ვიდრე ჩვენთან.

- როცა სტუ-ზე ვსაუბრობთ, ხშირად არ საუბრობენ იმაზე, რომ პოლიტექნიკურმა უნივერსიტეტმა ქვეყანაში ბოლო 30 წლის მანძილზე ურთულესი ეკონომიკური პირობების გამო თავისი ფუნქცია დაკარგა. იგი კარგა ხანია აღარაა ქვეყანაში საინჟინრო სპეციალობის კადრების მომზადების უნივერსიტეტი. არადა, მას სსრკ-ს დროს სწორედ „ინჟინრების სამჭედლოსაც“ კი ეძახდნენ.

დღეს სტუ-ში ბევრი ჰუმანიტარული ფაკულტეტებია გახსნილი. იურიდიული, სამედიცინო ფაკულტეტები, ჟურნალისტური, ფსიქოლოგიური, სოციოლოგიური სპეციალობები არსებობს. არსებობენ სამეცნიერო საბჭოები, სადაც სამეცნიერო ხარისხებს იცავენ კიდეც.

როგორადაც არ უნდა განვითარდეს პროცესები, ფაქტი ისაა, რომ თუ ჩვენ ქვეყანაში საინჟინრო კადრები გვინდა გვყავდეს, სტუ არა მარტო უნდა შენარჩუნდეს, ხელისუფლებამ ხელი უნდა შეუწყოს ხელი მის განვითარებას. სავარაუდოდ, რა ბედი ეწევა იმ საინჟინრო სპეციალობებს, რომელიც ასე აკლია ქვეყანას და მაღალკვალიფიციური საინჟინრო კადრების მომზადებაზე აღარავინ ფიქრობს?

- სტუ-ს თსუ-სთან შეერთება თუ დასრულდა და დიდი ალბათობით, დასრულდება კიდეც, ამ უნივერსიტეტს დაემატება ახალი ფაკულტეტი - საინჟინრო ფაკულტეტი. ტექნიკური უნივერსიტეტის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილი ცალკე ფაკულტეტის სახით განაგრძნობს არსებობას თსუ-ის შიგნით. აკადემიური პერსონალი სავარაუდოდ სრულად, ყოველ შემთხვევაში, ტექნიკურ ნაწილში, უბრალოდ გახდება ახალი უნივერსიტეტის ნაწილი ამ ფაკულტეტზე.

თუმცა, ჩემი აზრით, თუ მათი კვალიფიკაციის ამაღლების შესახებ სახელმწიფომ არ იზრუნა, დიდად არაფერი არ შეიცვლება. აქ თანამედროვე ტექნოლოგიების შემოტანა და დანერგვაც არ უშველის საქმე, მათი ნაწილი ისედაც არის უნივერსიტეტებშ, ამ ტექნოლოგიების გამოყენება თუ არ ისწავლეს, რა მნიშვნელობა აქვს, ექნება თუ არა ის უნივერსიტეტს.

აქ კიდევ ერთი პრობლემაა, ხშირ შემთხვევაში ამ ტექნოლოგიების ათვისება ინგლისური ენის ცოდნასთან არის დაკავშრებული. აკადემიური პერსონალის დიდი ნაწილი ტექნიკურ უნივერსიტეტში ძველი თაობის პროფესურაა, რომელთაც არ იციან ინგლისური ენა. რამდენიმე თვის წინ სტუ-ში ჩატარდა პროფესორთა სავალდებულო ტესტირება ინგლისურ ენაში, რამდენიმე ასეულმა ასაკოვანმა პროფესორმა დაწერა ინგლისური ენის ტესტი. თუმცა, რამდენმა ჩააბარა და შემდეგ რა შედეგები დადგა მათთვის, ვინც ვერ ჩააბარა - გაუშვეს ისინი აკადემიური თანამდებობებიდან თუ არა - ეს არ გახმაურებულა.

როგორც ჩანს, ამ მხრივაც სავალალო მდგომარეობაა ამ უნივერსიტეტში.

სტუ-ს თსუ-სთან შეერთება თუ დასრულდა და დიდი ალბათობით, დასრულდება კიდეც, ამ უნივერსიტეტს დაემატება ახალი ფაკულტეტი - საინჟინრო ფაკულტეტი. ტექნიკური უნივერსიტეტის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილი ცალკე ფაკულტეტის სახით განაგრძნობს არსებობას თსუ-ის შიგნით

თსუ-შიც არ არის ამ თვალსაზრისით ბრწყინვალე სიტუაცია - უფრო მეტად ახალგაზრდა თაობის პროფესორებმა იციან ინგლისური, თუმცა, სტუ-ზე უკეთესი მდგომარეობა მაინც ნამდვილად არის. არადა, პირიქით უნდა იყოს. ტექნიკურ დარგებში არსებულ სამეცნიერო მიღწევებს მკვლევარი უნდა ახერხებდეს რომ სრულიად მსოფლიო სამეცნიერო საზოგადოებას აწვდიდეს, ეს კი შეუძლებელია საერთაშორისო სამეცნიერო ენების, პირველ რიგში, ინგლისურის, ცოდნის გარეშე.

ერთადერთი დასაშვებია ქართველოლოგიაში ქვეყნდებოდეს ქართულ ენაზე ნაშრომები, იმიტომ რომ ამ შემთხვევაში პირიქით, უცხოელმა ქართველოლოგმა უნდა ისწავლოს ქართული, თუ, უნდა რომ დარგის სპეციალისტი გახდეს, მაგრამ ნებისმიერ სხვა დარგში ასე არ არის - სამეცნიერო საზოგადოებასთან კომუნიკაცია თუ არ შეგიძლია საერთაშორისო სამეცნიერო, პირველ რიგში, ინგლისურ ენაზე, საიდან უნდა იცოდე, რომ სამეცნიერო სიახლეს ქმნი?

და თუ სამეცნიერო სიახლეს არ ქმნი, საერთოდ რას აკეთებ, რატომ უნდა გერქვას მეცნიერი? სტუ-ს იმიტომაც ჰყავს პროფესორები, რომელთაც 20 წელია სტატია არ დაუწერიათ, რომ დღევანდელ პირობებში რა საკითხზე შეიძლება ტექნიკურ დარგებში სიახლის შექმნა ამის გაგება მხოლოდ ტექნოლოგიების და მეცნიერების უმთავრეს საერთაშორისო ენაზე - ინგლისურზე შეიძლება.

თუ არ იცი, შენს დარგში რა ხდება, ეს დარგი შემდგომში როგორ უნდა განავითარო? ინჟინერია მარტო სახლის აშენება ხომ არ არის, ახალი მეთოდების მოფიქრებაა სახლის დაპროექტების და აშენების მიზნით - საქართველოს ბანკის ცნობილი შენობა თბილისში ყველამ ვიცით - ეგ თავის დროზე სიახლე იყო, დღეს ასეთი სიახლეები აღარ იქმნება - ვტრიალებთ ერთი და იგივე ცოდნის გარშემო.

- იმის გათვალისწინებით რომ უმაღლესი განათლების შესახებ რეფორმის ერთ ერთი მთავარი პრინციპია „ერთი ქალაქი, ერთი ფაკულტეტი“, სავარაუდოდ, რა ბედი შეიძლება ეწიოს სხვა სახელმწიფო უნივერსიტეტებს?

აქტიუარდ საუბრობენ ილიაუნის გაუქმებაზე, არადა, თავიდან იყო საუბარი იმაზე, თითქოს ილიაუნი პედაგოგიურ ინსტიტუტად უნდა ქცეულიყო. ამ თემაზე საჯარო მსჯელობებმა აჩვენა, რომ ილიაუნი საკმაოდ წარმატებული უნივერსიტეტია ბევრი თვალსაზრისით. მათ შორის იმ ინდექსებით, რასაც ამ უნივერსიტეტში პროფესურის კვლევებს მსოფლიოს სხვადასხვა სამეცნიერო წრეებში ყველაზე მეტად ეყდნობიან და ციტირებენ.

თუ ილიაუნის გაუქმება უნდათ, სავარაუდოდ, რა შეიძლება იყოს ამის მიზეზი?

- ილიაუნი ახორციელებს საბაკალავრო და სამაგისტრო პროგრამებს, რომლის აბსოლუტური უმრავლესობა რომელიმე სხვა უნივერსიტეტს აქვს, პირველ რიგში თსუს.

ფაქტობრივად, ყველა პროგრამა დუბლირებული აქვთ, განსხვავებული საერთოდ არაფერი არ არის. ასეთ პირობებში თუ მთავრობა თავისი პრინციპის ერთგული დარჩება და ბოლომდე გამბედაობა, ან გნებავთ, სითავხედე (ვისთვის როგორ) ეყოფა, ეს უნივერსიტეტი გაუქმდება ან მილევად რეჟიმში იარსებებს და საბოლოო ჯამში გაუქმდება ან სულაც, მათთვის საუკეთესო შემთხვევაში, გეოგრაფიას შეიცვლის - გადავა რუსთავში (?) და ყველა ფაკულტეტს დაიტოვებს.

თუ დაჟინებით არ ენდომებათ გადასვლა, მთავრობა ალბათ მიიღებს კატეგორიულ გადაწყვეტილებას და ან საერთოდ გააუქმებს ამ უნივერსიტეტს, ან მაქსიმუმ დაუტოვებს მხოლოდ პედაგოგიურ მიმართულებას - მასწავლებლის მომზადების პროგრამა დარჩებათ.

თუ ეს პროგრამა მხოლოდ მათ დარჩებათ, რა თქმა უნდა, მაინც ნაწილობრივ მომგებიან სიტუაციაში იქნებიან, ეს პროგრამა ყველა მომავალ მასწავლებელს ჭირდება. გარდა ამისა, ეს დარგი, როგორ გითხრათ, პოლიტიკური თვალსაზრისით ნაკლებ აქტიურობასთან არის ასოცირებული.

მთავრობას თუ პოლიტიკური მიზანი აქვს ილიაუთან დაკავშირებით, ამასაც შეასრულებს, თან ისე, რომ ძალიან წაგებულ მდგომარეობაშიც არ ამყოფოს. რამდენად კატეგორიულად არის განწყობილი მთავრობა და პრემიერი ამ უნივერსიტეტთან დაკავშირებით, ბუნებრივია, ჯერ რთული სათქმელია, ჯერჯერობით, ამ მხრივ სამარისებული სიჩუმეა, მაგრამ ესეც მალე გამოჩნდება.

მთავრობას თუ პოლიტიკური მიზანი აქვს ილიაუთან დაკავშირებით, ამასაც შეასრულებს, თან ისე, რომ ძალიან წაგებულ მდგომარეობაშიც არ ამყოფოს. რამდენად კატეგორიულად არის განწყობილი მთავრობა და პრემიერი ამ უნივერსიტეტთან დაკავშირებით, ბუნებრივია, ჯერ რთული სათქმელია, ჯერჯერობით, ამ მხრივ სამარისებული სიჩუმეა, მაგრამ ესეც მალე გამოჩნდება

მარტის დასაწყისამდე ყველაფერი ცნობილი უნდა იყოს. ილიაუნის აკადემიური პერსონალი, რომელიც სხვა დარგებთან არის დაკავშირებული, ან სხვა სახელმწიფო უნივერსიტეტში გადავა, ამ კერძო უნივერსიტეტებში. გაითვალისწინეთ, თავისთავად, რადგან სახელმწიფო სტუდენტების კვოტირებას ახდენს, ეს რაოდენობა შეიძლება საკმარისი არასდროს არ იყოს კონკრეტული მიმართულებით და მეტი მოთხოვნა არსებობდეს კონკრეტულ სპეციალობებზე აბიტურიენტების მხრიდან. ამ მოთხოვნას დაკმაყოფილება დასჭირდება.

მთავრობა ერთ ფაქტორს არ აღიქვამს აქ ბოლომდე სწორად - აბიტურიენტების არჩევანზე მოქმედებს დაფინანსების შესაძლებლობის საკითხი, მაგრამ მოქმედებს უბრალოდ ინდივიდუალური არჩევანის საკითხიც - მე მინდა გავხდე უბრალოდ ფილოსოფოსი და მორჩა, არ მაინტერესებს, სად დავსაქმდები, ჩემი პიროვნული განვითარებისთვის მინდა.

ასეთ ადამიანებს შესაძლებლობა უნდა ჰქონდეთ.

ასეთებისთვის თუ სახელმწიფო უნივერსიტეტებში არ იქნება საკმარისი ადგილი, კერძო უნივერსიტეტები მყისიერად შეავსებენ ამ დანაკლისს და შესაბამისად, პროფესურის ის ნაწილი, რომელიც გაუქმებულ ან შეერთებულ უნივერსიტეტებში იყო და მართლაც საქმის პროფესიონალია, მაინც იშოვის სამსახურს.

ერთი სიტყვით, ამ რეფორმას პროფესურის მნიშვნელოვანი ნაწილის სამსახურეობრივი ცვლილებებიც მოყვება. ბუნებრივია, ამის ყველას ეშინია, ეს მდგომარეობა ქმნის დაძაბულობის და გაურკვევლობის მუხტს, პროტესტების ერთერთი მიზეზიც ეს არის. დამატებით, შიში პოლიტიკური ნიშნით გათავისუფლებისა.

რეფორმას პროფესურის მნიშვნელოვანი ნაწილის სამსახურეობრივი ცვლილებებიც მოყვება. ბუნებრივია, ამის ყველას ეშინია, ეს მდგომარეობა ქმნის დაძაბულობის და გაურკვევლობის მუხტს, პროტესტების ერთერთი მიზეზიც ეს არის. დამატებით, შიში პოლიტიკური ნიშნით გათავისუფლებისა

რასაკვირველია, ცუდი იქნება, თუ ეს პროცესები პოლიტიკური ნიშნით წარიმართა, მაგრამ ჯერჯერობით, ამ ეტაპზე, იმის გათვალისწინებით რომ ილიაუნიზე და თსუზე მეტად ტექნიკური უნივერსიტეტი იყო მთავრობის მხარდამჭერი გასაგები მიზეზების გამო (წინა ხელისუფლებამ მათ ერთი წლით საერთოდ გაუჩერა აკრედიტაცია და სტუდენტები არ მიუღიათ) და ამავდროულად, ყველაზე დაზარალებული ის ჩანს ამ პროცესებში, პოლიტიკურ ნიშანს ვერ ვხედავ.

- როცა ხელისუფლების წარმომადგენლები უმაღლესი განათლების რეფორმაზე საუბრობენ, მათგან ყველაზე ხშირად ისმის თეზისი იმის შესახებ, რომ სხვადასხვა უნივერსიტეტებში სასწავლო და კვლევითი პროცესი ერთმანეთს უნდა დაუახლოვდეს.

სავარაუდოდ, რას შეიძლება ნიშნავდეს ეს სხვადასხვა სამეცნიერო ცენტრებისთვის?

- ამ საკითხზე მთავრობის პოზიცია უფრო დაწვრილებით ზვიად გაბისონიამ ახსნა ერთერთ ინტერვიუში. მან ახსენა, რომ არსებობენ სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრები ცალკე და უნივერსიტეტები, როგორც სასწავლო-კვლევითი დაწესებულებები, კიდევ ცალკე და კვლევითი ცენტრების კავშირი სასწავლოსთან სუსტია. ეს მართლაც ასეა.

თსუ-სთან დაკავშირებულია 16 კვლევითი ინსტიტუტი, მათ შორის, ენათმეცნიერების, არაორგანული ქიმიის, გეოფიზიკის და ა.შ. ამ ინსტიტუტებში დასაქმებული პერსონალის მხოლოდ მცირე ნაწილი არის პარალელურად დასაქმებული თსუ-ში აკადემიურ პოზიციებზე.

შესაბამისად, გამოდის, რომ ვინც კვლევებს აწარმოებს, მათი ნაწილი, სტუდენტებს არ ასწავლის. ზემოთ ვახსენე და აქაც გავიმეორებ, სტუდენტმა უნივერსიტეტში მხოლოდ დარგში არსებული ცოდნა კი არ უნდა აითვისოს, ისიც უნდა იცოდეს, ამ დარგში თვითონ როგორ უნდა შექმნას ახალი ცოდნა, განსაკუთრებით თუ ის მაგისტრის და კიდევ უფრო მეტად, დოქტორის ხარისხს ესწრაფვის.

მას უნდა ასწავლიდნენ დარგის წამყვანი მკვლევარები, ამიტომ არის, რომ უნივერსიტეტი პირველ რიგში სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულებაა, და მხოლოდ მას შემდეგ სასწავლო.

სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, თუ მკვლევარი არ ხარ, უნივერსიტეტის პედაგოგიც არ უნდა იყო. თუ ამ მხოლოდ კვლევითი ინსტიტუტების წევრებს არ ეძლევათ შესაძლებლობა სტუდენტებს ასწავლონ, ხოლო მეორე მხრივ, სახელმწიფო უნივერსიტეტებში გვყავს პროფესურა, რომელიც სწავლებაზეა მხოლოდ ორიენტირებული, თავისი მეტ-ნაკლებად კონტროლირებადი მოვალეობის (ლექცია-სემინარების ჩატარება) შესრულებაზე და სამეცნიერო პროდუქტს ან არ ქმნის ან ცოტას ქმნის, იმიტომ რომ ეს ნაკლებად კონტროლდება და იგი შეიძლება პროფესორის თანამდებობაზე მაინც აირჩიონ (ეს კიდევ ცალკე პრობლემაა რატომ).

ასეთ ვითარებაში სწავლებასა და კვლევას შორის კავშირი მართლაც წყდება. დანიაში, როდესაც უნივერსიტეტების გაერთიანება მოხდა, პარალელურად იქ, ასეთი კვლევითი ცენტრების მიერთება მოხდა უნივერსიტეტებთან, ზუსტად ზემოხსენებული მიზეზით.

- დამკვირვებელთა ნაწილი განათლების რეფორმის საკითხებზე მსჯელობისას გამოთქვამს მოსაზრებას რომ „განათლების მიმართულებით მიღებული ყველა გადაწყვეტილება ზემოდან ქვემოთ მოდელით მიიღება, რაშიც არცერთი დაინტერესებული მხარე არ არის ჩართული“.

ეს რომ ასეა, მთავრობის მიერ ჯერ შემუშავებულმა, შემდეგ პრემიერ ირაკლი კობახიძის მიერ ხელმოწერილმა დოკუმენტმა „ზოგადი განათლების რეფორმის ეროვნული კონცეფციის შესახებ“, რომლის განხილვა მინისტრმა გივი მიქანაძემ განათლების სხვა წარმომაგენლებთან ერთად რეგიონებში, სკოლებში დასაქმებულ საზოგადოებასთან გამართულ შეხვედრებზე მოახდინა. მართალია, ჩვენ არ ვიცით, ამ თემაზე გამარული მსჯელობები როგორ წარიმართა, მაგრამ ვიცით რომ ზოგადი განათლების რეფორმის განხორციელება დაწყებულია.

შესაძლოა, ვცდები, მაგრამ, რჩება შთაბეჭდილება, რომ თსუ-სა და სტუ-ს გაერთიანების თემა აქტუალური მაშინ გახადა ხელისუფლებამ, როცა დაანონსდა მოქალაქეების უფლებების შეზღუდვის შესახებ კანონის მიღება.

რამდენად დიდია იმის ალბათობა, რომ ორი უნივერსიტეტის გაერთიანების თემა არანაკლებ მნიშვნელოვანი მოქალაქეების უფლებების შეზღუდვის თემის გადასაფარად იქნა გააქტიურებული?

მეტიც, ორივე უნივერსიტეტებში მტკივნეული რეფორმა გატარდება, მაგრამ, მათი გაერთიანება არ მოხდება?

- პროცესი მართლად ზემოდან ქვემოთ (top-down) მიმდინარეობს, პროცესის ლეგიტიმაციისთვის აქ მთავრობა მოიშველიებს ფაქტს, რომ თავისი განზრახვების შესახებ არჩევნების წინ გამოაცხადა.

ხომ უდავოა ის ფაქტი, რომ ახლა ვინც არის უკმაყოფილო, მათმა ნაწილმა მაშინ ხმა მისცა ხელისუფლებას - მთავრობის პასუხია - ახლა რატომ იფშვნეტენ ხელებს და ვაი-ვიშს ტეხენო.

რაც შეეხება მოქალაქეების უფლებების შეზღუდვის კანონთან კავშირს და მისი გადაფარვის მცდელობას, შეიძლება იყოს ასეც, ეს კანონი შეიძლებოდა სხვა დროსაც გაეტანათ, როცა აბიტურიენტების არჩევანის და უნივერსიტეტებში პროგრამების ხელმისაწვდომობის საკითხი არ იყო სასწრაფოდ გადასაწყვეტი.

მაგრამ უნივერსიტეტების გაერთიანების საკითხი თუ იგეგმებოდა, ნამდვილად ახლა უნდა გადაწყვეტილიყო, თუკი აპირებდნენ 2026-2027 სასწავლო წლისთვის ახალი პრინციპით „ერთი ქალაქი, ერთი ფაკულტეტი“ სტუდენტების მიღებას.

აბიტურიენტების ცნობარი ამ დროისთვის იდება, როგორც წესი და მალევე იწყება მათი რეგისტრაცია. ამას თავისი ბიუროკრატიული ვადები აქვს, იმიტომ რომ ის გადაჯაჭვულია ეროვნული გამოცდების ორგანიზებასთან. უნივერსიტეტების გაერთიანების და ფაკულტეტების საკითხი თუ გადასაწყვეტი იყო, ახლა უნდა გადაწყვეტილიყო და მოქალაქეების უფლებების შეზღუდვის კანონს ნამდვილად ალბათ შეეძლო მოეცადა და უფრო ისეთ დროს გასულიყო განხილვაზე, როცა ისეთი სენსიტიური საკითხები არ წყდებოდა, როგორიცაა უნივერსიტეტების და მომავალი თაობის ბედი.

პროცესი მართლად ზემოდან ქვემოთ (top-down) მიმდინარეობს, პროცესის ლეგიტიმაციისთვის აქ მთავრობა მოიშველიებს ფაქტს, რომ თავისი განზრახვების შესახებ არჩევნების წინ გამოაცხადა

ერთ საინტერესო ფაქტს აღვიშნავდი - წინა მთავრობას განათლების რეფორმა პირველი გაახსენდა, მოსვლისთანავე გაატარა, მაშინაც იყო წინააღმდეგობები, ყველას გვახსოვს, მაგრამ მაშინ ძალიან კორუმპირებული სისტემა იყო და უნივერსიტეტების მაშინდელი ხელმძღვანელობა გასუსული იყო, როდესაც მისაღები გამოცდების ჩატარების უფლება წაართვეს. ამ მთავრობას განათლების რეფორმა ოთხჯერ არჩევის მერე გაახსენდა, სადღაც ბოლოს, ეს იმას ჰგავს, ქართულ სუფრაზე ახალ თაობას რომ ბოლოს ლოცავენ.

- მთავრობამ ასევე დაანონსა, რომ პროფესურას შემცირებები არ დასჭირდება, შეიძლება პირიქით, მეტი კადრიც დაგვჭირდესო, დამატებით შემოაქვს წამყვანი პროფესორის თანამდებობა, რამდენად საჭიროა ეს ცვლილება და საერთოდ რას უნდა ელოდოს პროფესურა ამ თვალსაზრისით?

- სხვათა შორის, თავიდან ამაზე საუბარი ცოტა სხვანაირად მიმდინარეობდა. პრემიერმა განაცხადა ინტერპელაციის დროს, რომ ერთ მიმართულებაზე ერთი პროფესორი უნდა იყოსო, ცოტა ასოცირებული და ბევრი ასისტენტ-პროფესორიო და თსუ-ში თავის მიმართულებაზე არსებული აპოკალიპტური სურათი მოგვიყვანა მაგალითად.

შემდეგ, როგორც ჩანს, მიხვდნენ, რომ უკვე არჩეული სრული პროფესორების გაშვება აკადემიური თანამდებობებიდან ან ჩამოქვეითება ასოცირებული პროფესორის თანამდებობაზე გაუჭირდებოდათ, ამას ალბათ დიდი უკმაყოფილება მოყვებოდა, თუნდაც, სრული პროფესორისთვის ასოცირებულად ჩამოქვეითების შემდეგ იმაზე მეტი ხელფასი მიეცათ, ვიდრე ახლა აქვს, როგორც სრულს.

აკადემიური თანამდებობა ხელფასის გარდა სხვადასხვა ფუნქციებთანაც არის გადაბმული, შესაბამისად, კონკრეტული თანამდებობა გარკვეულ შესაძლებლობებს იძლევა და ბუნებრივია, ჩამოქვეითება ამ შესაძლებლობების დაკარგვასთან არის დაკავშირებული. გარდა ამისა, ერთ მიმართულებაზე მხოლოდ ერთი სრული პროფესორის დატოვების განზრახვა მე ერთერთ ინტერვიუში გავაკრიტიკე კიდეც, აღვნიშნე, სამეცნიერო კვლევების განვითარებისთვის რამდენად არასასურველი შეიძლება იყოს ეს მიდგომა - ერთ მიმართულებაზე ერთი პროფესორის დატოვება.

როგორც ჩანს, ამ ფაქტორის და ამასთან ალბათ, მიმართულებების კონტროლის მიზნითაც შემოდის წამყვანი პროფესორის თანამდებობა - ავტომატურად ის იქნება ინსტიტუტის ხელმძღვანელი, თუმცა, სრული პროფესორებიც იქნებიან, რომელთაც სრულად შეეძლებათ სხვადასხვა აქტივობაში - პროგრამების შემუშავება, კვლევითი ჯგუფის ხელმძღვანელობა, უნივერსიტეტის მართვის ორგანოებში მონაწილეობა და სხვ. შეეძლებათ.

ახლა საუბარია იმაზეც, რომ ინსტიტუციურად მოხდება სამეცნიერო გრანტების გაცემა, სავარაუდოდ, ეს წამყვან ან სრულ პროფესორზე იქნება დამოკიდებული. ამ მხრივ, ადრე აკადემიური თავისუფლება უფრო იყო, პირად მაგალითზე გეტყვით - მე ვიყავი ასისტენტ-პროფესორი, როდესაც გავიმარჯვე ფუნდამენტური კვლევებისთვის რუსთაველის ფონდის მიერ დაფინანსებულ საგრანტო კონკურსში და ჩემს პროექტში ჩართული მყავდა ორი პროფესორი - სრული პროფესორი, რომელიც 10 წლით ადრე ჩემი დისერტაციის სამეცნიერო ხელმძღვანელი იყო და სხვა ინსტიტუტიდან ასოცირებული პროფესორი.

ინსტიტუციურად მოხდება სამეცნიერო გრანტების გაცემა, სავარაუდოდ, ეს წამყვან ან სრულ პროფესორზე იქნება დამოკიდებული. ამ მხრივ, ადრე აკადემიური თავისუფლება უფრო იყო

ამ კვლევის შედეგი მსოფლიო სამეცნიერო საზოგადოებამ აღიარა და რამდენიმე დადებითი რეცენზია დაგვიწერეს. ახალი მოდელით, როგორც ჩანს, ასეთი თავისუფლება არ იგეგმება.

ერთი მხრივ, ეს ზღუდავს შესაძლებლობებს, რადგან თეორიულად დასაშვებია, რომ ბრწყინვალე სამეცნიერო იდეა დაებადოს სრულიად ახალგაზრდა მეცნიერს და მას მისი განხორციელებისთვის ჯგუფი ჭირდებოდეს, რისი შესაძლებლობა შეიძლება აღარ ჰქონდეს, წამყვანმა ან სრულმა პროფესორმა ზედმეტად თამამად ჩათვალოს მისი იდეა და არ დაუფინანსოს, მეორე მხრივ, ერთი პროფესორის მიერ ჯგუფის შეკვრა და მისი დაფინანსება კონცენტრირებული, კარგად ფოკუსირებული კვლევის წარმატებით განხორციელების საწინდარი შეიძლება იყოს.

ამიტომ, ამ საკითხში ცოტა სიფრთხილეა საჭირო, რომ საქართველოში მეცნიერება არ დაზარალდეს.

კობა ბენდელიანი

ინტერპრესნიუსი